تبلیغات

http://servermizban.ir/gifgitisms.gif

http://servermizban.ir/gifgitisms.gif 

http://servermizban.ir/gifgitisms.gif

http://servermizban.ir/gifgitisms.gif

http://servermizban.ir/gifgitisms.gif

http://servermizban.ir/gifgitisms.gif

.
سه شنبه 30 بهمن 1397.
تاریخ شمسی :
الثلاثاء 14 جماد ثاني 1440.
تاریخ قمری :
Feb 19 2019.
تاریخ میلادی :

آب و هوا

عضویت در تلگرام

اوقات شرعی

ثبت نام / ورود کاربران

تبلیغات

لینک های مفید

 

 

 

 

 

ساعت آبی دقیق ترین ساعت ایران در عهد باستان

 بر اساس پژوهش های انجام شده کاریز و یا قنات از ابتکارات ایرانیان بوده است کاریز و قنات ابزارهای مختلفی داشته که یکی از آن ابزارها ساعت آبی و یا فنجان بوده است. ساعت آبی یا فنجان قدیمی ترین دستگاه سنج زمان بوده است که بنا بر نوشته کالیستنس مورخ یونانی قرن چهارم میلادی در قنات های ایران از آن برای سنجش زمان آبرسانی به کشتزارها و باغها استفاده می شده است. بر اساس بررسی‌های اولیه ساعتی آبی در ایران دست کم ثبت مکتوب و کاربرد ۲۴۰۰ ساله دارد.

«فنجان» تغییر یافته «پنگان» است. پنگان و در گویش خراسانی پنگان و یا پنگال یعنی ۵ انگشت. در بعضی منابع عربی بصورت بنکان و بنکال و جمع آن بنکامات معرب شده است. «فنجان» یا «پنگان» بطور ویژه به یک نوع خاص ظرف زمان است که به آن ساعت آبی نیز گفته می شود. ساعت آبی انواعی داشته اما ساده ترین و دقیق ترین آن ساعت آبی ایرانی پنگان یا فنجان بوده است که بر اساس دو ظرف و دستکم یک محاسبه گر دایمی انسانی قرار داشته است.

قدمت فنجان یا ساعت آبی در ایران

قدیمی ترین و عمیق ترین کاریز ایران در گناباد قرار دارد و ابوالفداء در تقویم البلدان و ابن حوقل ۳۳۱ قمری در صوره الارض ص ۱۸۰ و استخری متوفی ۳۴۶ قمری در مسالک و الممالک ص ۲۲۳ و ابوزید سهل بلخی متوفی ۳۲۲ قمری در صور الاقالیم از کاریز گناباد (جنابد ،گنابد، ینابذ) نام برده اند بطوریکه ناصر خسرو در مسیر طبس(تبس) به تون (فردوس ) و قاین چنین می گوید : " چون از شهر تون برفتیم( ۲۱ ربیع الاخر ۴۴۴ ) قمری آن مرد گیلکی(راهنمای محلی) مرا حکایت کرد که وقتی ما از تون به گنابد می رفتیم، دزدان بر ما غلبه کردند، چند نفر از بیم خود را در کاریز افکندند از آن جماعت یکی را پدری مشفق بود ، بیامد و یکی را به مزد گرفت و در آن چاه گذاشت تا پسر او را بیرون آورد چندان ریسمان و رسن که آن جماعت داشتند حاضر کردند و مردم بسیار بیامدند ۷۰۰ گز رسن فرو رفت تا آن مرد به بن چاه رسید. رسن در آن پسر بست و او را مرده بر کشیدند و آن مرد چون بیرون آمد گفت که آبی عظیم در این کاریز روان است و آن کاریز چهار فرسنگ می رود و آن را گفته اند که کیخسرو فرموده است کردن.”

«هانری‌گوبلو» نیز در کتابش با عنوان قنات فنی برای دستیابی به آب گواهی و تایید کرده است که این فن ابتدا در ایران بوجود آمده است. برای حفر قنات و نگهداری و مدیریت آب ابزارهایی استفاده میشده یکی از آن ابزارها چراغ هایی است که در دورون تونل و کانال تاریک قنات استفاده میشده ابزار مهم دیگر ساعت یا فنجان بوده که برای تقسیم آب استفاده میشده و البته کاربردهای دیگری هم داشته است.

با توجه به اینکه کالیستنس (Callisthenes) مورخ یونانی همراه اسکند مقدونی بوده است و سال ۳۲۸ ق م . کاربرد فنجان یا ساعت آبی در ایران را مشاهده و گزارش کرده است می‌توان گفت که قبل از او در ایران ساعت آبی رایج بوده است.

در گناباد قناتهای کهن زیادی وجود دارد از جمله قنات قصبه گناباد که به کاریز کیخسرو معروف بوده است بر اساس بررسی های علمی بیشتر از 2500 سال قدمت دارد. مورخین مسلمان و عرب نیز به کرات از علم پنگان و بنکانات و فنجان سخن گفته اند غزالی ، اسدی طوسی، مولوی، ناصرخسرو،سنایی ، کردی نیشابوری ، دوزی ، جاحظ ، ابن اکفانی، ابن جبیر، در لِیلاوَتی ، کتاب مشهور ریاضی از آثار قدیم هندی نوشته بهاسکرا /بهاسکرا چاریا ، محمد تقی دمشقی(علم بنکامات)، محمودبن حسین معروف به کشاجم ، شاعر عرب (متوفی ۳۶۰)، حاجی خلیفه ، از چگونگی ساخت و کاربر فنجان و بنکان یاد کرده اند.


کالیستنس نوشته است ، میر آب در کنار مجرای اصلی آب و محل انشعاب آن میان کشاورزان، بر سکویی می نشیند و ظرفی فلزی(فنجان) را که سوراخ بسیار ریزی در ته آن تعبیه شده است در ظرفی بزرگتر(دیگ) و پر از آب قرار می دهد که پس از پر شدن ظرف کوچک (یک بار و یا چند بار) که به آهستگی و طبق محاسبه قبلی ابعاد سوراخ آن صورت می گیرد،حساب می کند که چه وقت جریان آب را از یک سهامدار قطع و آن را به جوی کشاورز دیگر باز کند و این کار دائمی است و این وسیله (ساعت آبی) عدالت را برقرار کرده و از نزاع کشاورزان بر سر آب مانع می شود و ….

ساعت آبی ایرانی ابزاری ساده و در عین حال بسیار دقیق، کارآمد و همیشگی بوده و در زندگی کشاورزی جامعه ایران بویژه در مناطق کویری که آب مایه حیات و عنصر اصلی زندگی اجتماعی بوده ضروری و نقش کارآمدی داشته است.در هیچ جای جهان ساعت آبی به اندازه ایران کارآمد مستمر و تاثیر گذار  نبوده است این ساعت حتی در زمانیکه ۵۰ سال قبل ساعتهای نوین در بین کشاورزان رایج شد کشاورزان حاضر به کنار گذاشتن آن و استفاده از ساعتهای نوین و جدید نبودند.

چگونگی تعیین زمان

از ابتدای اختراع قنات،تعیین زمان استفاده و تقسیم عادلانه آب بین سهامداران توسط میرآب و با ابزار ساعت آبی یا فنجان انجام می شده است.ابزار ساعت آبی متشکل است از:
۱- کاسه یا فنجان (دقیقه شمار)
۲- دیگ پر از آب.
۳- سنگ‌های کوچک یا تشله که تعداد فنجان ها را نشان می دهد
۴- محاسبه گر انسانی یا میرآب
۵- محل استقرار که به آن خانه فنجان می‌گفتند که میراب تقریبا بطور دایمی در آن استقرار داشت. و شرکای قنات نیز برای گرفتن نوبت آبیاری که ترتیب مشخصی داشته به خانه فنجان مراجعه می کردند.
واحدهای تقسیم شمارش زمان عبارت بوده اند – زمان شبانه روز- زمان شب و زمان روز – طاق – دانگ – دس گرد- قله – تای

فنجان عبارت است از یک کاسه کوچک با روزنه‌ای در وسط آن و چند درجه یا علامت عددی در بدنه داخلی آن که بر روی آبهای یک دیگ بزرگ قرار می‌گیرد. مانند تصویر

تصویری از فنجان کاریز زیبد گناباد

 فنجان ابتدا برای تعیین دقیق زمان و مدت آبیاری و استفاده از آب قنات و تقسیم عادلانه زمان سهام هریک از سهامداران اختراع شده است ولی بعدها این ابزار ساده کاربرهای دیگری از جمله زمان سنجی و گاهشماری نیز یافت و برای تعیین بزرگترین روز سال – بزرگترین شب- طولانی ترین روز- روز برابری شب و روز و تعیین اوقات شرعی در دوره اسلامی بکار برده شد این ساعت دست کم دو هزاره قدمت دارد از ابتدای ساخت قنات گناباد مورد استفاده بوده‌است مدیریت این ساعت آبی توسط دستکم یک نفر نوبت روز و یک نفر نوبت شب انجام می‌شده و زمان (دقیقه‌ها) بر اساس تعداد پر آب شدن فنجان و جمع کل با تعدادی تشله یا سنگ ریزه و یا چوب خط محاسبه می‌شده‌است.


مزیت‌ها و کاربردهای ساعت آبی


مزیت ساعت آبی بر ساعتهای آفتابی و ساعت شنی این بوده است که خطای محاسباتی نداشته و دقیق بوده است و در طول شب و روز و بطور دایم و در طول سال بدون تعطیلی بطور مستمر قابل استفاده بوده است. در حالیکه ساعتهای شنی برای یک مدت کوتاه و برای تصمیم خاص و یا مراسم ویژه مورد کاربرد قرار می گرفته است. مثلامیرآب دقیقا می دانسته است که از زمان غروب تا زمان طلوع خورشید چند فنجان بوده است و بر اساس محاسبات فنجان دقیقا، روزی را که تعداد فنجانها با تعداد فنجانهای شب برابری می‌کرد(۹۶ فنجان) را روز اول سال نو می‌نامیدند. طولانی ترین روز(اول تیرماه ) و طولانی ترین شب یلدا(حدود ۱۱۵ فنجان) را تعیین می کرده‌اند.میرآب زیبد تمام این محاسبات را بطور دقیق انجام می داده است. با ساعتهای جدید معلوم شدکه هر فنجان قدیم در زیبد معادل ۷ دقیقه و نیم به ساعتهای فعلی بوده‌است

روش کار

تاسده‌های میانه(قرون وسطی) پیشرفته ترین وسیله برای اندازه گیری زمان در ایران ساعت آبی بود. ساعت آبی در ساده ترین شکلش از یک کاسه(فنجان) کوچکی که وسط گودی آن روزنه‌ای داشت و این فنجان بر روی سطح آب یک ظرف بزرگ (دیگ آب) قرار می‌گرفت ، آب از راه روزنه به آرامی به داخل کاسه وارد می‌شد و پس از چندی آن را پر می‌کرد و در نتیجه کاسه در آب فرو می‌رفت با هر بار غرق شدن کاسه یک فنجان محاسبه می شد. میراب با پر شدن کاسه فنجان آنرا خالی و مجدد بر روی آب قرار می داده و یک شن و یا مهره در داخل کیسه می گذاشته است. مثلا اگر ۱۰ مهره درون کیسه باشد یعنی ۱۰ فنجان یا معادل امروزی هفتاد دقیقه از سهم آب قنات را سهام دار استفاده کرده است .اگر فردی ۱۰ فنجان سهم از قنات داشته باید(معادل امروزی هفتاد دقیقه) یعنی مدت زمانی که ۱۰ فنجان آب پر شود آب قنات را به زمین یا باغ خود رها می کرده است و با اعلام جار زدن و یا شیپور زدن یا یک صدای قرار دادی فرد بعدی آب را به باغ یا زمین خود منتقل می کرده و به همین ترتیب…معمولا محل استقرار دایمی فنجان و مدیر آن (میر آب) خانه فنجان بوده است.اما در فصل تابستان گاهی ممکن است فنجان را به محل اصلی تقسیم آب ببرند.

نصف فنجان را دانگ و یا تاق می گفتند.معمولا کاسه فنجان 4 خط داشته که فنجان را به واحدهای کوچکتر تقسیم می کرده هر فنجان به 4 دانگ و 8 تاق تقسیم می شده است البته فنجان‌ها استاندارد یکسانی نداشتند و ممکن بود از مدت زمان آن از منطقه ای تا منطقه دیگر متفاوت باشند همانطور که واحد سنجش وزن نیز از منطقه به منطقه تفاوت می کرد تا اینکه استاندارد جهانی کیلو جای واحد ایرانی من و نیم من را گرفت واحد سنجش طولی هم استاندارد سراسری کشوری نداشت و گز و نیم گز اندازه های متفاوت منطقه ای داشتند تا اینکه واحد جهانی متر جایگزین آن شد.
در بسیاری از مناطق ، یک پنگان به واحدهای کوچکتری تقسیم می شده است . این واحد کوچکتر را در بعضی مناطق ، «اَس گَرد» یا «دَس گرد» دانگ و تاق هم می نامیده اند . اما مهمترین واحد کوچکتر از پنگان ، «دانگ » نام داشته است. این تقسیم بندی در نواحی مختلف ایران رواج داشته است .

هنگام استفاده از این روش برای آبیاری ، این واحد زمانی به واحدهای بزرگتری نیز تعمیم می یافته و عموماً این تعمیم به یک شبانه روز، یعنی واحدی برای گردش نوبت آبیاری زمینها، ختم می شده است. در نائین ، هر چهار فنجان ، واحد بزرگتری به نام «قُله » تشکیل می داده و زمان شبانه روز به ۲۴۰ فنجان تقسیم می شده است. در بعضی مناطق جنوب خراسان ، هر شش فنجان واحد بزرگتری به نام «گَرده » تشکیل می داده و هر شبانه روز ۳۲۴ فنجان بوده است . این مقدار در کاریز فردوس ۴۵۰ فنجان و در گناباد ۱۷۱ فنجان و در زیبد 192 فنجان بوده است . اما مهمترین واحد بزرگتر از فنجان ، «طاق » نام داشته و تعداد طاقها در نواحی مختلف ایران ، بسته به زمان پر شدن پنگان ، متفاوت بوده است.
نام ناظر یا مدیر فنجان، در نقاط مختلف ، فرق می کرده است ، از جمله در گناباد وی را میراب (عجم سمینار قنات ۱۳۸۳) و در بعضی روستاها «مؤلف » (تابنده ، ص ۷۲)، در فردوس «کیّال » (ناظمی ، ص ۴۵)، در اردستان و تفت «سرطاق » (صفی نژاد، ۱۳۵۹ ش ، ص ۸۱؛ دریایی ، ص ۲۲) و در توابع سمنان «سربلوک » (سعیدی ، ص ۴۸) می نامیده اند.

تقسیم بندی آب قنات زیبد:

چرخش مدار آب کاریز زیبد ۱۵ روز است.یعنی سهامداران آن در هر ۱۵ روز یکبار از سهم خود استفاده میکنند. هر فنجان تشکیل شده است از ۴ دانگ. در هر شبانه روز ۱۹۲ فنجان آب وجود دارد.
هر شبانه روز آب دو طاقه است که به یک طاقه آن طاقه شب و به یک طاقه نیز طاقه روز می گویند. هر مدار ۱۵ روزه شامل ۲۸۸۰ فنجان آب است. و هر فنجان آب نیز ۷/۵ دقیقه است.
به سنجش ساعت و زمان امروزی هر مدار ۲۱،۶۰۰ دقیقه، ۳۶۰ ساعت، ۱۵ شبانه روز و ۳۰ طاقه است.
تا ۴۰ سال قبل هنوز در برخی روستاههای ایران همچنان برای زمان بندی توزیع آب چشمه و قنات از پنگان ‏استفاده می‌شد. ‏

"هانری‌گوبلو"نویسنده فرانسوی در کتاب و پایان نامه خود به اشتباه نوشته است اختراع قنات در ایران بوده ولی بخاطر استخراج معدن بوده است اما وی عنوان کتاب خود را قنات فنی برای دستیابی به آب قرار داده که خطای فرضیه ایشان را جبران می شود. ضعف بزرگی که در کتاب دیده میشد عدم توجه دقیق نویسنده به قناتهای گناباد بود وی فقط اشاره کوتاهی در حد یک پاراگراف بصورت ناقص دارد در حالیکه باید حداقل یک فصل را به قناتهای گناباد اختصاص می داد زیرا تا 300 سال قبل گناباد بیشترین قناتهای کهن را در داشته است بطوریکه همه روستاهای گناباد بجز روستای سنو قنات داشتند. گناباد و بجستان رودخانه دایم ندارد. مردم گناباد ابتدا در اطراف تنگل زیبد و حاشیه چشمه سارهای براکوه زندگی دامداری داشته اند سپس با حفر قنات و کشاورزی کم کم در دشت گناباد و اطراف مسیر قنات ساکن شده اند. 

فن قنات، صنعت آسیاب آبی، چرخ، طناب و دلو ، چراغ مندو و یا چراغ پیه سوز و چراغ سنگ کاربید را نیز همراه داشته است.

*با اضافات و تلخیص از مقاله دکتر محمد عجم، قنات میراث فرهنگی و علمی ایرانیان. همایش ملی قنات در گناباد 1383

نظر خود را اضافه کنید.

0 محدودیت حروف
متن شما باید بیشتر از 10 حرف باشد
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد